Kapitulacijom 22. aprila 1941. godine posle Aprilskog rata, teritorija Kraljevine Jugoslavije bila je podeljena između okupacionih zona Nemačke, Italije, Mađarske i Bugarske. Ali, među stanovništvom masovno je postojalo antifašističko raspoloženje, zahvaljujući delatnosti Komunističke partije Jugoslavije, što je vidljivo iz činjenice da je otpor odmah bio organizovan oko KPJ.
Još dok je trajao Aprilski rat, KPJ je započela pripremu otpora formiranjem Vojnog komiteta 10. aprila 1941. godine i izdavanjem proglasa za otpor protiv okupatora, pa preko Majskog savetovanja 4. maja 1941. godine kada je izdata naredba za sakupljanje oružja i pripreme za borbu, sve do donošenja zvanične naredbe od 4. jula 1941. godine za početak masovne narodnooslobodilačke borbe.
Ipak, pri proglašenju te odluke, KPJ se vodila instrukcijama SSSR-a, čija je politika još uvek bila u duhu sporazuma Ribentrop-Molotov i nije se dozvoljavalo komunističkim partijama da stupe u otvorenu borbu. To se promenilo napadom Nemačke na Sovjetski Savez, događajem koji je bio od svetskog značaja, i kojim je započeo novi period u ratu. Glavnina nemačke vojske bila je usmerena baš na Sovjetski Savez, čime se otvorio prostor za odlučniju akciju KPJ.
Na teritoriji cele Jugoslavije formirani su pokrajinski štabovi: u Sloveniji – Glavni štab partizanskih četa, u Hrvatskoj – Operativno partijsko rukovodstvo, u Vojvodini – Štab partizanskih odreda, u Srbiji – Glavni štab partizanskih odreda, Vojni štab za Bosnu i Hercegovinu, Vojnorevolucionarni komitet za Crnu Goru i Vojni komitet na Kosovu i Metohiji.
„Jugoslovensko rešenje” za Makedoniju
Što se tiče Makedonije, sekretar Pokrajinskog komiteta, Metodije Šatorov Šarlo, prekinuo je veze sa Centralnim komitetom i odbio da sprovodi njegove direktive, jer se povezao sa Centralnim komitetom Bugarske radničke partije (komunista), krajem maja 1941. godine. Zbog ovog razvoja situacije, u Makedoniji je NOB zapravo počeo tek u oktobru 1941. godine, za razliku od ostalih republika u kojima je NOB počeo još u julu 1941. godine.
U stvari, Šarlo je kao dugogodišnji član BRP (k.), koja je pak bila najbliža politici Kominterne zbog Georgija Dimitrova, delovao u tom pravcu i zastupao tzv. “Balkansko rešenje” za makedonsko nacionalno pitanje, odnosno formiranje odvojene makedonske države u Balkanskoj federaciji, ali pod uslovom da komunističke partije Jugoslavije, Bugarske i Grčke izađu kao pobednici iz rata. Ova ideja bila je stara ideja Kominterne iz perioda između ratova koja se postepeno razvijala i menjala, pa je čak u trenutku o kome govorimo bila i napuštena, ali određeni kadrovi koji su dugo bili vaspitavani u okviru te politike nastavili su da je zastupaju po inerciji, bez suštinskog razumevanja stvarne promene koja je bila tzv. “Jugoslovensko rešenje”.
Ta koncepcija obuhvatala je makedonsku nacionalnu državu u okviru federativne Jugoslavije. BRP (k.) je bilo jasno da joj više odgovara “Balkansko rešenje” makedonskog nacionalnog pitanja, jer bi na taj način otrgla makedonski narodnooslobodilacki pokret od KPJ. S druge strane, činjenica je da uslovi 1941. godine nisu ni dozvoljavali ostvarenje “Balkanskog rešenja”, zbog interesa Velike Britanije na Balkanu, ali tu ulazi i napuštanje teorije o svetskoj revoluciji od strane Kominterne još 1935. godine i prihvatanje taktike Narodnog fronta. Upravo odatle proizlazi “Jugoslovensko rešenje” koje je zapravo preraslo i u realnu mogućnost za rešavanje makedonskog nacionalnog pitanja. Zato i sama Kominterna kasnije nije pritiskala u tom pravcu i u okviru spora između KPJ i BKP, arbitrirala je u korist KPJ.
Ali, uprkos “Balkanskom rešenju” koje je u suštini bilo službena politika Kominterne, posle napada Nemačke na Sovjetski Savez, nužno je bilo rasplamsavanje narodnooslobodilačke borbe svuda. Tada Kominterna procenjuje da KPJ ima veću mogućnost da povede masovnu borbu za razliku od BKP, jer u Bugarskoj i nije bilo strane okupacije, pa su mogućnosti za masovni ustanak bile daleko manje, naročito kada se uzme u obzir da je i izgradnja snažnog Narodnog fronta u Bugarskoj bila još teža zbog toga što je najveći deo bugarske buržoazije bio saradnik bugarske vlade, a samim tim i deo tabora saveznika Nemačke. Zbog svega toga, nužno je bilo rasplamsavanje narodnooslobodilačke borbe u Makedoniji pa zato, po preporuci Kominterne, PK Makedonije se vratio i zvanično kao deo KPJ, što je BRP (k.) morala da prihvati.
Ubrzo posle te odluke, Šarlo je smenjen sa pozicije sekretara PK Makedonije, a novi PK započeo je intenzivne pripreme za započinjanje masovnog ustanka, odnosno narodnooslobodilačke borbe 11. oktobra 1941. godine.
Ipak, i politika KPJ kao i BKP bila je zasnovana na ispunjavanju direktiva Kominterne. Iako je formalno PK Makedonije stavljen pod ingerenciju KPJ, nezainteresovanost CK za KPJ indirektno mu je dala mogućnost za dalji razvoj “Balkanskog rešenja”, s obzirom na uticaj uticajnog delegata BKP u Makedoniji, Bojana Blgarjanova. Ali, ista ta nezainteresovanost CK KPJ za stanje u Makedoniji, delovala je sasvim suprotno, odnosno, makedonski rukovodeći kadrovi u svom istaknutom političko-nacionalnom razvoju samostalno su došli do zaključka da je “Jugoslovensko rešenje” zapravo jedino ostvarivo rešenje za makedonsko nacionalno pitanje. Kraj rata i pobeda NOB-a nam to dokazuje.
Razvoj NOB-a u Jugoslaviji
Zbog brze aktivnosti na terenu ugled Komunističke partije odmah se podigao. Tako je već do prvih dana jula KPJ imala skoro 12.000 članova, dok je Savez komunističke omladine Jugoslavije (SKOJ) brojao oko 40.000 članova. Već 7. jula dolazi do prve oružane akcije u zapadnoj Srbiji, tačnije u Krupnju, gde je napad uspešno izveden.13. jula započelo je u Crnoj Gori, 22. jula u Sloveniji, a 27. jula u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. Tako su svi Pokrajinski komiteti KPJ – osim u Makedoniji – započeli oružanu borbu. Oni su razoružavali žandarmerijske stanice, rušili mostove i puteve, prekidali železničke komunikacije itd.
Narodnooslobodilačka borba i preduzete akcije od strane partizanskih odreda svakako nisu prošle bez reakcije okupacionih armija. Odmah su puštene u akciju policijske jedinice, ali pošto one nisu uspele da poraze partizanske odrede, uvedene su i operativne trupe. Nemačka komanda u Srbiji procenila je da je narodnooslobodilački rat napravio značajne probleme u saobraćaju i eksploataciji rudnih bogatstava, kao i to da među narodom vlada antifašističko raspoloženje. Tokom jula i avgusta formirano je oko 60-70 partizanskih odreda na teritoriji Jugoslavije, koji su ratovali protiv nemačkih okupacionih vlasti. Baš to dovelo je do reakcije okupacionih vlasti na teritoriji Jugoslavije i sve više se rasplamsavao narodnooslobodilački rat. Međutim mere koje su bile preduzete nisu donele rezultate, jer tokom meseca septembra akcije partizanskih odreda dvostruko su povećane. Tokom septembra započela su oslobađanja gradovi i polako da se ocrtavaju granice buduće slobodne teritorije poznate kao Užička republika.
Prva slobodna teritorija u Evropi – Užička republika
Užička republika je pojam kojim se označava slobodna teritorija koja se formirala tokom septembra 1941. godine u zapadnoj Srbiji i Šumadiji. Ona je prva slobodna teritorija u Evropi za vreme Drugog svetskog rata, iako je trajala samo 67 dana. Granice nisu bile određene jer su se svakodnevno menjale, odnosno sa svakom novom ofanzivom partizanskih odreda. Ipak od većih gradova koji su spadali u Užičku republiku izdvajaju se Užice i Čačak, ali i značajna strateška mesta u ovim okruzima kao Kosjerić, Požega itd. Takođe, za datum osnivanja uzima se 24. septembar, odnosno oslobođenje Užica, ali je ostatak teritorije bio oslobođen ranije tokom septembra.
Tokom narodnooslobodilačke borbe, KPJ se zalagala za promenu predratnog sistema i uvođenje novog. To su odmah istakli na ovoj teritoriji formiranjem narodnooslobodilačkih odbora (NOO) u gradovima i selima. Ipak NOO nisu predstavljali radničke savete po lenjinističkom principu, već su bili logičan sled izgradnje vlasti u okviru politike Narodnog fronta. Sa oslobođenjem Užica nametnula se potreba formiranja Glavnog NOO, i to već u prvim danima novembra.
Tokom svog kratkog postojanja u okviru Užičke republike došlo je do razvoja ogromne aktivnosti NOO u gradovima i selima. Na prvom mestu, svakako zbog ratnog stanja isticano je organizovanje pomoći za front, ali su preduzimane mere i organizovanja poljoprivrede, saobraćaja, finansijske postavljenosti i osnivanje fonda, ishrane za stanovnike ove teritorije, brige za radnike, organizovanje službe za zdravstvenu zaštitu, kulturno-prosvetni rad, održavanje reda i mira itd.
Baš iz ovih svakodnevnih potreba za koje su se preduzimali značajni koraci, izrasla je potreba za formiranjem već pomenutog Glavnog NOO, preko koga je ideja bila da se poveća efektivnost u radu ovih aktivnosti na svim poljima. Takođe, bili su preduzeti značajni koraci oko socijalne politike. Ona se sastojala od zbrinjavanja dece, siromašnih porodica, invalida, starih lica, pomoći za porodice koje su imale članove u zarobljeništvu ili na frontovima itd. U sklopu ove politike 18. oktobra u Užicu je donet dekret kojim su regulisane plate radnika, zapošljavanje nezaposlenih lica, pomoć za nezaposlena lica, kao i proglašenje moratorijuma za dugove radnika.
Jedna od najvažnijih stvari tokom postojanja Užičke republike bila je fabrika oružja u Užicu. Odmah po oslobođenju bila je organizovana proizvodnja oružja, a fabrika je dobila ime Prva partizanska fabrika za oružje i municiju. Ova fabrika bila je prva fabrika oružja protiv Nemačke na teritoriji Evrope ustanovljena nakon izbijanja rata. Zbog zaštite od vazdušnih napada, proizvodnja je bila podeljena u 5 pogona. 22. novembra, četnici su uspeli da izvrše sabotažu eksplozijom u glavnom pogonu, što je bio težak udarac za Užičku republiku.
Bez ikakve sumnje, NOB u Jugoslaviji je najprogresivnija epizoda naših naroda u istoriji. Zbog toga naš zadatak kao komunista nije samo da simbolično negujemo tradiciju NOB-a, već i da se ponovo organizujemo na osnovama i načelima na kojima su se partizani iz naših republika hrabro borili protiv nadmoćnog protivnika i položili svoje živote.
